Kussende wereldbollen en smeltende ijsbrokken

De Rotterdamse gemeenteraad heeft besloten een streep te halen door de plannen om op het plein voor Rotterdam CS een werk van Olafur Eliasson te realiseren. Het geplande werk – Kissing Earth – zou bestaan uit twee grote wereldbollen die elkaar raken – kussen – op de plaats waar Rotterdam zich op de aarde bevindt. Eliasson, een internationaal zeer succesvolle kunstenaar waarbij de betrokken toeschouwer juist een belangrijk onderdeel is van zijn werk, stuitte bij dit project op veel verzet van Rotterdammers, helder verwoord in de actie ‘Pleurt op met je ballen’. Maar waarom sloeg juist dit werk de plank mis?

Eliasson gebruikt fenomenen uit de wereld rondom ons, om ons die wereld, de ruimte waarin we leven, sterker te laten ervaren. Zowel fysiek als emotioneel. Door de snelheid waarmee we het water van een waterval zien vallen, kunnen we onze afstand tot die waterval inschatten. Door een rivier te kleuren, wordt zichtbaar welke ruimte en rivier inneemt. Door een spel met spiegels zijn we onze eigen positie in de ruimte om ons heen niet meer helemaal zeker. Ruimte wordt hierbij niet benaderd als de Euclidische ruimte, waarbij de ruimte als vaststaand beschouwd kan worden, voor Eliasson is het eerder iets dat om ons heen bestaat. Letterlijk een fysiek materiaal waarin we ons begeven.

installation_view_olafur_eliasson_the_weather_project
Photo: Tate Photography © Olafur Eliasson

Het is juist deze ervaring die heeft bijgedragen aan het succes van zijn werk. Een van de meest bekende voorbeelden hiervan is zijn Weather Project in de Tate Modern in 2003. Ruim een miljoen bezoekers vergaapten zich aan deze artificiële zonsopgang, en aan zichzelf in het spiegelende plafond. Met titels als Your Sun Machine, Your Plural View en Your Watercolour Horizon wordt duidelijk hoe Eliasson de positie van de toeschouwer ziet. Eve Blau verwoordt deze positie als volgt: voor Eliasson is ervaring iets dat nooit unmediated is. It is conditioned by what
precedes and follows it, by memory and expectation, modes of sensory organisation, culturally
conditioned habits of mind and countless other factors that are both historically and socially
produced. Eliasson wil dat de toeschouwer dit begrijpt, dat ze zich bewust is van haar eigen actieve rol terwijl ze iets bekijkt. En het kunstwerk maakt dit mogelijk doordat het niet alleen een sensatie oproept, maar ook toont dat deze sensatie geconstrueerd is. De manier waarop het werk in elkaar zit, is altijd goed te zien. Wanneer je bijvoorbeeld goed keek naar de ondergaande zon in de Tate, zag je dat dit een gele halve cirkel was met lampjes erachter die door de reflectie in het plafond op een volle cirkel leek. Musea zijn bij uitstek plaatsen waar op deze manier gespeeld kan worden met de perceptie van de werkelijkheid om ons heen. Maar dat wil niet zeggen dat de kussende wereldbollen niet het beoogde resultaat hebben omdat ze buiten staan. Eliasson maakte eerder al vele werken op straat, waarvan er een hoop enthousiast werden omarmt. Soms letterlijk, zoals bij Ice Watch in Parijs regelmatig gebeurde.

Ice Watch, Place du Pantheon, Parijs, december 2015 | www.artists4climate.com
Ice Watch, Place du Pantheon, Parijs, december 2015 | foto: www.artists4climate.com

In dit werk staan 12 brokken gletsjerijs opgesteld in de vorm van een wijzerplaats. Kijkend naar dit horloge van ijs, zie je met het verstrijken van de tijd het werk langzaam verdwijnen. Dit ijs uit Groenland was hier niet voor niets naartoe gehaald; het werk was geplaatst om tijdens de klimaatconferentie van de VN (COP21) weg te smelten. Door deze duidelijke connectie met de tijd en plaats was meteen duidelijk waarom je als toeschouwer Ice Watch tegenkwam terwijl je door Parijs liep. In de interactie met de smeltende brokken wordt je deel van een proces, je wordt opgenomen in de ruimte van het werk en snap op een heel fysieke manier waarom het hierbij draait. De kou van het ijs, het smeltwater, de wijzerplaat die duidelijk maakt dat de tijd voor het ijs – sneller dan je zou denken – verstrijkt, het zijn allemaal verhalen die het werk een duidelijke en tastbare legitimiteit geven. En juist daarin zit volgens mij het defect van het plan in Rotterdam. Waar in Parijs iedereen weet hoe zich tot het werk te verhouden, zichzelf in het verhaal van de brokken kan plaatsen, is het in Rotterdam een stuk lastiger een aanknopingspunt te vinden. Dat de werelbollen elkaar bij Rotterdam – of in ieder geval Nederland – kussen, zal iedereen na een tijdje wel uit kunnen halen. Maar wat verder de relevantie is van deze bollen op het plein voor het nieuwe Rotterdan CS, zal voor veel mensen een ondoorzichtig netwerk aan redenen zijn. De opdrachtgever zal echter flink in zijn nopjes zijn geweest; een bekende kunstenaar komt voor deze nieuwe site met een groot, opvallend en glimmend ontwerp. Het doet al snel een beetje denken aan Kapoor’s Bean in Chicago. Een opvallend statement lijkt dan ook de grond van dit ontwerp te zijn – zelfs al weet Eliasson allerlei mooie woorden te vinden om de diepere betekenis te vinden – want de mogelijkheid of, beter nog, de verleiding tot reflectie blijft vrijwel afwezig. En dat is jammer bij een werk van een kunstenaar die juist de reflectie van de toeschouwer ten opzichte van de wereld om zich heen al zo vaak zo mooi op de voorgrond heeft weten te brengen.

Kissing Earth | Beeld: CBK Rotterdam
Kissing Earth | Beeld: CBK Rotterdam

 

Geef een reactie

Your email address will not be published. Required fields are marked *